Kreatywność nie jest jednorodna. To rozległy kontynent, po którym można wędrować wieloma ścieżkami i go nieskończenie eksplorować. Można być twórczym w kuchni, wymyślając nowe potrawy. Można być twórczym także w sali konferencyjnej, rozwiązując złożony problem strategiczny. Bycie twórczym oznacza również, że można tworzyć arcydzieła malarskie albo po prostu skutecznie poukładać obowiązki w ciągu dnia pracy. Wszystko to jest twórczość. Ważne jest to by zrozumieć, że twórczość może być różna. Różna w sensie takim, że może działać na zupełnie różnych poziomach i w różnych wymiarach.
Zrozumienie wymiarów twórczości
Rozumienie tych wymiarów jest kluczowe, bo pozwala precyzyjnie myśleć o własnym potencjale twórczym i świadomie go rozwijać. Każdy z nas może być kreatywny jeśli tego chce. Zamiast pytać „czy jestem kreatywny”, lepiej zapytać „w jakiej odmianie kreatywności jestem mocny i co chce rozwijać dalej?”. Do czego predestynuje mnie moja natura, moje upodobania? W czym czuję się dobry? Co sprawia mi frajdę? W tym artykule przeprowadzam Cię przez główne modele i rozróżnienia, które współczesna nauka wypracowała, by opisać wielowymiarowość twórczości.
Model 4P – cztery filary kreatywności
Najbardziej klasycznym i wpływowym schematem opisu kreatywności jest model czterech P, zaproponowany przez Mela Rhodesa w 1961 roku. Rhodes przeanalizował setki naukowych definicji twórczości i zauważył, ze można je pogrupować według czterech kategorii: osoba (Person), proces (Process), produkt (Product) i środowisko (Press – od angielskiego „pressure” lub „environment”). Model ten jest do dzisiaj punktem odniesienia dla badaczy i praktyków.
Osoba (Person) – kto jest twórcą?
Ten wymiar pyta o cechy, predyspozycje i postawy człowieka twórczego. Badania nad osobowością twórczych ludzi przyniosły kilka ważnych ustaleń. Konsekwentnie pojawia sie w nich otwartość na doświadczenie – jedna z pięciu głównych cech osobowości w modelu Wielkiej Piątki. Ludzie z wysoką otwartością są ciekawi świata, lubią eksplorować nowe idee, są wrażliwi na estetykę i chętnie angażują się w świat abstrakcji i wyobraźni.
Czym wyróżniają się twórcze osoby?
Inne charakterystyczne cechy twórczych osób to tolerancja na niejednoznaczność i niepewność (zdolność do funkcjonowania w stanie „nie wiem” przez długi czas), skłonność do podejmowania ryzyka, autonomia myślenia (niezależność od opinii innych) oraz wewnętrzna motywacja. Teresa Amabile z Harvard Business School wykazała, ze ludzie są najbardziej twórczy wtedy, gdy działają z wewnętrznej pasji i zainteresowania, a nie pod presja zewnętrznych nagród czy kontroli.
Co ważne, te cechy to nie wrodzone, niezmienne atrybuty – to postawy i nawyki, które można świadomie kształtować. Więcej o tym w artykule Jak pobudzać kreatywność.
Proces (Process) – jak przebiega twórcze myslenie?
Wymiar procesu pyta o to, jak wygląda twórcze myślenie od środka. Klasyczny model Grahama Wallasa z 1926 roku wyróżnia cztery etapy:
- Przygotowanie (Preparation) – intensywne zbieranie informacji, eksploracja problemu, nasycanie umysłu wiedzą i perspektywami
- Inkubacja (Incubation) – odpoczynek, który nie jest odpoczynkiem. Umysł przestaje aktywnie myśleć o problemie, ale procesy nieświadomie pracują dalej
- Olsnienie (Illumination) – moment „aha!”, nagła krystalizacja rozwiązania, często w nieoczekiwanym miejscu i czasie
- Weryfikacja (Verification) – krytyczna ocena pomysłu, testowanie, dopracowywanie
Ten model jest uproszczony, ale oddaje ważną prawdę: twórcze myślenie nie jest linearne. Nie da sie po prostu „włączyć kreatywności” na rozkaz i wygenerować genialnych pomysłów w ciągu godziny. Proces ma swój rytm, który wymaga szanowania. Szczególnie etap inkubacji jest często zaniedbywany w korporacyjnym środowisku, gdzie „myśleć” oznacza siedzieć przed ekranem przez osiem godzin. Więcej o tym w artykule Inkubacja pomysłów.
Współczesna kognitywistyka uzupełnia model Wallasa, włączając dwa podstawowe tryby myślenia: myślenie dywergencyjne (szerokie, skojarzeniowe, generujące wiele różnych możliwości) i myślenie konwergencyjne (zawężające, analityczne, oceniające). Oba są niezbędne do twórczości – dywergencja generuje surowiec, konwergencja go selekcjonuje i kształtuje.
Więcej w artykule Myślenie dywergencyjne i konwergencyjne.
Produkt (Product) – czym jest twórcze dzieło?
Ten wymiar pyta o wytwory twórczości. Jak możemy ocenić, czy cos jest naprawdę twórcze? Współczesna nauka wskazuje na dwa kluczowe kryteria: nowatorstwo i adekwatność/ użyteczność (ang. novelty and appropriateness lub usefulness).
Samo nowatorstwo nie wystarczy. Losowe kombinacje liter są nowe, ale nie są twórcze. Również sama adekwatność to za mało – techniczne, poprawne wykonanie istniejącego wzoru jest użyteczne, ale nie twórcze. Twórczy produkt musi być jednocześnie nowy i dający jakąś „wartość”.
Pytanie o produkt łączy sie nierozerwalnie z pytaniem o kontekst. Ten sam pomysł może być rewolucyjnie twórczy w jednej dziedzinie i zupełnie banalny w innej. Dziesięciolatek, który samodzielnie wymyśli twierdzenie Pitagorasa, dokona czegoś niezwykłego – nawet jeśli sam wynik jest matematycznie znany od dwóch i pól tysięcy lat.
Środowisko (Press/Environment) – co otoczenie robi z twórczością?
Czwarty wymiar obejmuje fizyczne i społeczne środowisko, w którym twórczość sie odbywa. To jeden z najsilniej zaniedbywanych aspektów kreatywności w praktyce organizacyjnej. Firmy chętnie inwestują w szkolenia z kreatywności dla pracowników, ale zaniedbują pytanie: czy nasz model zarządzania, kultura organizacyjna i fizyczna przestrzeń pracy w ogóle umożliwiają twórczość?
Badania Teresy Amabile nad „klimatem organizacyjnym dla kreatywności” pokazują, ze kluczowe czynniki środowiskowe to: stopień autonomii, jakim cieszą sie pracownicy, dostepność zasobów (czasu, informacji, wsparcia), jakość wzajemnej współpracy w zespole, styl przywództwa (wspierający vs. kontrolujący) oraz stosunek organizacji do błędów. W środowiskach, gdzie za popełnianie błędów się karze, kreatywność zamiera – bo twórczość zawsze wiąże sie z ryzykiem porażki.
Skala kreatywności – od mini-c do Big-C
James Kaufman i Ronald Beghetto zaproponowali w 2009 roku model czterech poziomów kreatywności, który demistyfikuje twórczość i pokazuje, ze ma ona wiele twarzy. Nie tylko te genialne i historyczne.
Mini-c: kreatywność wewnętrzna
To najbardziej podstawowy, a jednocześnie najpowszechniejszy poziom twórczości. Mini-c to twórcze odkrycia i interpretacje, które są znaczące wyłącznie dla osoby, która ich dokonuje. Kiedy uczeń po raz pierwszy samodzielnie dochodzi do rozumienia trudnego pojęcia i w swoim umyśle łączy je z czymś, co już wie – to jest mini-c. Kiedy czytelnik interpretuje metaforę w sposób, który porusza cos w jego wewnętrznym świecie – to jest mini-c.
Poziom mini-c ma ogromne znaczenie edukacyjne. Jeśli chcemy kształcić twórczych ludzi, musimy doceniać i wzmacniać te wewnętrzne, subtelne akty twórczego odkrycia, a nie tylko wielkie demonstracje oryginalności.
Little-c: kreatywność codzienna
Poziom little-c to twórczość codziennego życia – praktyczna, użyteczna, dostępna dla każdego. To menadżer, który wymyśla sprytny sposób zorganizowania spotkania, nauczyciel, który tworzy angażujące ćwiczenie, rodzic, który opowiada dzieciom oryginalną bajkę na dobranoc. Little-c nie zmienia świata, ale czyni go lepszym, sprawniejszym, bardziej pięknym w codziennym wymiarze.
Wiekszość praktycznych kursów i warsztatów kreatywności operuje wlasnie na tym poziomie – i to jest całkowicie uzasadnione, bo little-c ma potężne znaczenie dla efektywności organizacji, jakości relacji i poziomu satysfakcji z życia.
Pro-c: kreatywność ekspercka
Poziom Pro-c to twórczość wymagająca głębokiej ekspertyzy. Pianista, który po latach ćwiczeń zaczyna interpretować znane sonaty w nowatorski sposób; chirurg, który modyfikuje standardowa technikę operacyjną, żeby lepiej odpowiadała specyfice pacjenta; inżynier, który projektuje eleganckie, nieoczywiste rozwiązanie techniczne – wszyscy pracują na poziomie Pro-c.
Pro-c wymaga lat głębokiej pracy. Słynna „reguła 10 000 godzin” Andersa Ericssona – choć jest często upraszczana – oddaje ważną prawdę: twórczość na poziomie eksperckim poprzedzona jest dziesiątkami tysięcy godzin nauki, ćwiczenia i zagłębienia się w dziedzinę. Nie można twórczo przekraczać granic, zanim się ich naprawdę nie pozna.
Big-C: kreatywność historyczna
Big-C to prace Mozarta, teorie Einsteina, obrazy Picassa, odkrycia Curie. To twórczość, która na trwale zmienia dane pole wiedzy lub rozumienie całego ludzkiego doświadczenia. Big-C jest niezwykle rzadkie – nie tylko dlatego, ze wymaga wyjątkowego talentu, ale także dlatego, ze zależy od unikalnego splotu okoliczności, czasu historycznego i społecznego kontekstu.
Ważne jest by rozumieć, ze Big-C nie pojawia sie bez poprzedzających je dziesiątek lat pracy na poziomie Pro-c i little-c. Einsteina nie byłoby bez lat intensywnego studiowania fizyki i matematyki. Picasso tworzy swoje rewolucyjne obrazy dopiero po opanowaniu do perfekcji klasycznych technik malarskich. Twórcze geniusze to przede wszystkim wybitni pracownicy, którzy przez lata budowali wiedze i ekspertyzę, aż do momentu, gdy byli gotowi przełamać granice swojej dziedziny.
Twórczość artystyczna a naukowa – czy istnieje różnica?
Potocznie kreatywność kojarzy sie z artystami – malarzami, muzykami, pisarzami. Naukowcy, inżynierowie i menadżerowie często postrzegają siebie jako „niekreatywnych”, bo ich praca jest „techniczna” i „logiczna”. To nieporozumienie, które szkodzi zarówno nauce, jak i biznesowi.
Badania pokazują, ze twórczość naukowa i artystyczna angażują bardzo podobne procesy poznawcze. W obu przypadkach kluczowe jest myślenie przez analogie i metafory, zdolność do dostrzegania nieoczywistych powiazań, gotowość do kwestionowania przyjętych założeń i tolerancja na przedłużony stan niepewności.
Różnica polega na charakterze dziedziny i kryteriach oceny. W sztuce kryterium jest estetyczne i ekspresyjne – dzieło „działa”, jeśli porusza, zachwyca, prowokuje. W nauce kryterium jest logiczne i empiryczne – teoria „działa”, jeśli jest spójna, wyjaśniająca i falsyfikowalna. Ale sam proces twórczego myślenia – odkrywanie analogii, budowanie modeli, zadawanie nieoczywistych pytań – jest w obu domenach podobny.
Co więcej, wielu wielkich naukowców było równocześnie wybitnymi artystami (Einstein grał na skrzypcach, Darwin był namiętnym czytelnikiem poezji), a wielu artystów zdradzało głęboko naukowe myślenie (Leonardo da Vinci był jednocześnie malarzem, inżynierem i anatomem). Granica miedzy tymi formami twórczości jest znacznie bardziej rozmyta, niż potoczna intuicja podpowiada.
Twórczość adaptacyjna a ekspansywna
Psycholodzy M. Kirton i E. Torrance zwrócili uwagę na ważne rozróżnienie miedzy dwoma stylami twórczego myślenia: adaptacyjnym i ekspansywnym (innowacyjnym).
Styl adaptacyjny polega na twórczym ulepszaniu i doskonaleniu istniejących systemów, struktur i rozwiązań. Adaptatorzy są twórczy „w ramach zasad” – doskonale rozumieją istniejące ramy i potrafią je maksymalizować. Są wybitni w inkrementalnej innowacji: stopniowym, ciągłym usprawnianiu.
Styl innowacyjny (ekspansywny) polega na kwestionowaniu samych zasad i ram. Innowatorzy często widza istniejące struktury jako przeszkodę, a nie punkt wyjścia. Są skłonni do myślenia radykalnego i rewolucyjnego – ale często maja trudności z funkcjonowaniem w strukturach organizacyjnych i dokończaniem projektów.
Ważne zastrzeżenie: żadna z tych strategii nie jest z definicji lepsza. Organizacje potrzebują obu – innowatorów do kwestionowania modeli biznesowych i adaptatorów do skutecznego wdrażania usprawnień. Problem pojawia sie wtedy, gdy organizacja cenni wyłącznie jeden z tych stylów, przez co marginalizuje lub niszczy potencjał ludzi o odmiennym profilu twórczym.
Twórczość indywidualna a zbiorowa
Zachodni mit geniuszu kreuje obraz twórczości jako aktu samotnego indywiduum. Rzeczywistość jest bardziej złożona. Większość wielkich twórczych osiągnieć w historii powstała we wzajemnych oddziaływaniach miedzy ludźmi.
Darwin miał swój krąg korespondentów i dyskutantów, bez których trudno wyobrazić sobie ewolucje teorii ewolucji. Impresjoniści wzajemnie sie inspirowali i krytykowali w kawiarnianych dyskusjach. Steve Jobs był genialnym kuratorem idei, który potrafił połączyć wizje designerów, inżynierów i marketerów w spójny produkt. Chociaż sam wcale nie był ani inżynierem, ani designerem.
Współczesne badania nad twórczością zespołową wskazują, ze grupy mogą być twórcze lub nietwórcze w zależności od ich struktury, kultury i dynamiki interakcji. Heterogeniczność – różnorodność perspektyw, doświadczeń i kompetencji – jest jednym z kluczowych czynników twórczości zbiorowej. Ale sama różnorodność nie wystarczy, jeśli brakuje bezpieczeństwa psychologicznego – środowiska, w którym ludzie mogą dzielić sie ryzykownymi i niedopracowanymi pomysłami bez obawy przed ocena i wyśmianiem. Więcej na ten temat w artykule Kreatywność zbiorowa.
Mapa wymiarów twórczości
Kreatywność to nie punkt na skali. To wielowymiarowa przestrzeń, którą można eksplorować w wielu kierunkach jednocześnie. Być kreatywnym można na poziomie mini-c codziennego życia i na poziomie Big-C historycznych odkryć. Można twórczość realizować indywidualnie lub zbiorowo, w stylu adaptacyjnym lub ekspansywnym, w dziedzinie artystycznej lub naukowej.
Świadomość tych wymiarów pozwala bardziej precyzyjnie myśleć o własnym rozwoju. Zamiast zadawać sobie pytanie „czy jestem kreatywny” – które implikuje bierność i często blokuje rozwój – można pytać: w jakiej formie twórczości już działam? Który wymiar chcę rozwijać? Co mnie hamuje i jak to zmienić?
To jest istota podejścia encyklopedycznego: nie wielka odpowiedź na wielkie pytanie, lecz sieć precyzyjnych odpowiedzi na precyzyjne pytania.
FAQ – najczesciej zadawane pytania o wymiary kreatywnosci
Model 4P (Person, Process, Product, Press) to klasyczny schemat opisu kreatywności, zaproponowany przez Mela Rhodesa w 1961 roku. Porządkuje on badania nad twórczością, wskazując cztery kluczowe aspekty: cechy twórczej osoby, przebieg twórczego procesu, charakter twórczego produktu oraz wpływ środowiska na twórczość.
Little-c to kreatywność codzienna, dostępna dla każdego – twórcze rozwiązywanie problemów dnia codziennego, oryginalne podejście do rutynowych zadań. Big-C to twórczość historyczna, która na trwałe zmienia daną dziedzinę wiedzy lub ludzkiej kultury. Miedzy nimi jest jeszcze mini-c (wewnetrzne, osobiste odkrycia) i Pro-c (twórczość ekspercka, wymagająca głebokiej wiedzy dziedzinowej).
Angażują podobne procesy poznawcze – myślenie przez analogie, dostrzeganie nieoczywistych powiazań, tolerancje niepewności. Różnią się kryteriami oceny wytworu: w sztuce dominują kryteria estetyczne i ekspresyjne, w nauce – logiczne i empiryczne. Granica między nimi jest jednak znacznie rozmyta, niż potocznie się sądzi.
Nie. Twórczość może być zbiorowa – i często jest. Większość wielkich innowacji w historii powstawała we wzajemnych oddziaływaniach miedzy ludźmi. Grupy są twórcze, gdy maja zróżnicowane perspektywy, współdziałają w klimacie bezpieczeństwa psychologicznego i maja wystarczający czas na inkubację pomysłów.
Dodaj komentarz